Halk ozanları,içinde yaşadıkları
toplumun sanat zevkini karşılamaya çalışırken bir yandan da deneyimlerinin
sonucunu sözlü sazlı deyişleriyle halka ulaştırmaya çalışırlar.Vermek
istediklerini ve tarihsel olayları gelecek kuşaklara taşınmasında eğitim hizmeti
görmüşlerdir..Uyarıcıdırlar,halkın ışığıdırlar..Bir tür yaygın eğitim görevlisi
gibi insanları aydınlatırlar.
Karacaoğlan,bu konuda toplumu
etkileyici,sanat gücü yüksek bir ozandır.Yerine göre özgün sözlerden
yararlanır.Deyişlerini halkın kullandığı
yöresel sözcüklerle,onların diliyle seslendirir. Bunları verirken dünyanın güzelliklerle donanmış olduğunu bildirir. Buna karşılık insanların dünyayı
kendi eliyle yaşanmaz duruma getirildiği iletisini şiirsel bir anlatımla
vermesi onun sanatsal anlatısının bir özelliğidir. Dünya güzelliğinin yaşanması
için yol gösterici deyişler düzenleyerek hizmette bulunur. Deyişlerinde gönül
kırma, kavga, döğüş, bulunmaz. Yunus Emre’nin Allah sevgisi onun şiirlerine
doğa ve insan sevgisi olarak yansımıştır.
İnsan sevgisi olmayanların küçük
dağları kendilerinin yarattığı inancıyla yola çıkmalarını büyük bir yanılgı
olarak niteler. Bu konuda öğütler sıralarken inceden inceden yanlışlarını da
söylemekten geri kalmaz.Onun uyarıcı özelliği sanatsal yaratıcılıkla birlikte sunulması gelmiş
geçmiş sanatçılarda çok az görülebilir.
İzin ver bey ağam ben de gideyim
Ah çekip de
arkam sıra ağlar var
Bakarım bakarım sılam görünmez
Aramızda
yıkılası dağlar var.
Karac-Oğlan der ki kendim öbvmeyim
Taşlar
alıp kara bağrım dövmeyim
Güzel
sevme derler nasıl sevmeyim
Kaşlar
arasında çifte benler vae.
Söylediği öğütlerinde, insanların
nerede konuşulacağını, nerede susulacağını bilmeleri yolunda uyarıcı aşılama
yaparak olgun insan olmanın yollarını gösterir.
Dokunur hatıra kendini bilmez
Asilzadelerden hiç kemlik gelmez
Sen
iyilik et o zayi olmaz
Darılıpta başa kakıcı olma.
El
ariftir amlar senin bendini
Dağıtırlar
tuzağını fendini
Alçaklarda
otur gözet kendini
Katı yükseklerden uçucu olma.
Karacaoğlan
bir eğitimci yada bilgin değildir.Yaşadığı deneyimler,konup göçtüğü yerlerde
kazandığı görgü ve bilgiler,ulaştığı olgunluk aşaması onu topluma öğüt verecek
niteliğe büründürmüştür.İnsanın kendini bilmesi gerektiğini işaret ederken onu
en iyi değerlendiren yine de içinde yaşadığı toplum ve çevresi olduğuna parmak
basmaktadır.
Bir Ruh bilimci gibi, çevrenin insanlar
üzerindeki etkilerine işaret etmektedir. 21.asırda söz konusu edilen mahalle
baskısını yüzlerce yıl önceleri görebilen usta ozan atasözlerimizi kullanarak
insanların eğitilmesine sanatçı görüşüyle katkıda bulunmaktadır.
Çağır Karac-Oğlan çağır.
Taş
düştüğü yerde ağır
Yiğit
sevdiğinden soğur
Görülmeyi görülmeyi
Karacaoğlan şiirlerini hazırlıksız
doğaçlama söylemiş bir ozandır.Eserleri dilden dile aktarılarak günümüze
ulaşmıştır.İlk okuduğu çalıp söylediği gibi yazılı olarak gelebilseydi onunla
ilgili bilinmezliklerin tamamı ortadan kalkmış olurdu.
Uzun yıllardan sonra bazı meraklıları CÖNK
dediğimiz şiirlerin toplandığı defterlere yazarak,belleklerde gizlenen
deyişlerini yazılı duruma getirmişlerdir.Bunların da hangi koşullar altında
derlenip yazıldığı bilinemiyor.Bu arada sözcükler arasında çıkarma ve eklemeler
yapılıp yapılmadığı bilinemiyor.Bu konuda oluşan kuşkular da az değil..
Karacaoğlan’ın ilk ürettiği deyişler o
anda kaleme alınabilseydi,ekleme-çıkarmalar yapılmadan bizlere ulaşır bütün
özgünlüğüyle zevkimizi okşardı.
Onun şiirlerini-deyişlerini Taşeli
yöresi halkı “Karacaoğlan türküsü” daha doğrusu “Karacaoğlan” olarak söylenip gelmiştir.Yörenin
Altıntaş yaylasına çıkan 1963 yılında
doksan yaşında ölen Bahşiş Yörükleri Beyi olarak tanınan Karasüleymanoğlu
sesinin güzelliği nedeniyle dedesinin sık sık “Haydi bir Karacaoğlar çağır da
kulağımızın pası silinsin” dediklerini anlatmıştır. Anıları arasında anlattığı
bilgilerden dedesinin Karacaoğlan türkülerini ezbere bildiğini Barçın yaylasında
yaylayan Kışlak için Gazipaşa’da kışlayan Yörük Beylerinden “Paşabeğin “çok güzel Karacaoğlan söylediğini
anlatmıştı.
Karacaoğlan’ın deyişleri onun dilinden
çıktıktan sonra okuyanların dilinde,sazların telinde sürüp geldiği söylenir.Böylece eserin
yaratıcısı da çoğalmıştır. Değiştirilemiyen yönü şiirin genel havasıdır.
Yapılan araştırmalardan bir değil
birkaç tane Karacaoğlan’ın varlığı anlaşılınca onların deyişlerinin de karışmış
olacağı kuşkusu, kafaları da karıştırmaktadır. Büyük, (Usta) Karacaoğlan’la
çırakları ayırmakta güçleşiyor.
Ortalama 500 yıllık bir sürede usta
ozanın deyişleri çırakların, meraklıların da katkısıyla “Karacaoğlan şiir
geleneğini” olarak ortaya çıkarmış oluyor. Bir şiirinde adının:
“Karac-Oğlan Hasan adım
Güzellerde kaldı tadım
Soldu gülüm kurudu suy
Şimden geri gönül çağlar “
Derken bir başka deyişinde:
Karac-Oğlan
derki kolu bağlıyı
Ciğerciği
aşk oduyla dağlıyım
Mamulu’da¹
ben bir Rıdvan oğluyum
Kaplan
postu yedeklerim kal demiş”
1.Mamulu:Sarıveliler ilçesine bağlı
bu günkü adıyla Uğurlu köyü.
Bk. Türkay Cevdet
.Osmanlı İmparatorluğunda, oymak,aşiret,cemaatlar s.745.
Bk. Ertaş Mustafa.Taşeli’nin Batmayan Güneşi
KARACAOĞLAN. S:136.
Karacaoğlan’ın
şiirlerini ilk yayınlayan araştırmacılardan biri, Ali Rıza Yalgın’dır.
Doğum tarihini(1515-1606) olarak verir.İlköretim müfettişi
olarak gittiği Ermenek ve çevresinde halkın Karacaoğlan türkülerini çalıp
söylediğini görünce derlemelerine başlar.Konya’da çıkarılan Babalık gazetesinde
yayınlar.
Daha sonra
Akdeniz bölgesinde Toros’lardaki Türkmenler arasında yaptığı araştırmaları”
Cenupta Türkmen Oymakları” adıyla kitaplaştırır.Derlediği deyişlerin bir
bölümünü de orada yayınlamıştır.² Silifke’li Küçük Karacaoğlan’ın bir türküsünü
de burada dinlemiş not almıştır. Bak.Cenupta Türkmen Oymakları 1.s:1774.
Karacaoğlan’ın
şiirlerinde işlediği konuları çoğunlukla,“Doğa-kadın,sevgi-barış-Gurbet-yergiler- kuşlar- çiçekler-azrail ve Tanrı “olarak özetlenebilir.
Orta Toros’larda,Taşeli
yaylaları onun yaşamında önemli izler taşır.
Konar-göçer
göçebe yaşam tarzı deyişlerinde egemen olmuştur. Bunun yanı sıra bu yaşamın
ayrılmaz bir ögesi olan kadın doğayla birlikte birleşmiş aynı duygularla
seslendirilmiştir.Bir dörtlük içinde, çiçek,kadın,dağ ve sazı nakış örercesine bezeklediğini
görürüz.
Sarı çiçek
sallanıyor naz ile
Dem sürmedim on beşinde kız ile
Şimdi öksüz kaldım kırık saz ile
Ah çektikçe tüter dumanın dağlar.”
Sevgili ona esin
kaynağı olan bir peridir.Güzelliğin en seçkinini onda bulmak ister.
Öz deyişleri de yine onda aramaktadır. Ona kavuşma yolunda
engeller vardır.yaşamın inişli çıkışlı yollarında kusursuz güzelliği onda
aramaktadır .Sarıveliler’in Küçük Karapınar mahallesinde oturan (D.1926) Ebiş
Tunç “Bu güne kadar yayınlanmamış Karaca-Oğlan’ türküsünü Barcın Yaylası güzeli seçilen sevgilisi Elif’ Baş dere
Karaca-Oğlan Pazarında yanız kaldığını
görünce hemen yanına gider ilk yeminli türküsünü bu pazarda söyler” der.
Kaynak: Orta Toroslardan Yükselen Ses s.288-289-Mustafa Ertaş
Karac-Oğlan bilir senin
halini
Kadir
Mevlam açık etsin yolunu
Senden
gayrısına vermem meylimi
Vallahi
billahi veren değilim.
Çağdaş sanat,bir
kişinin yarattığı eserdir.Şiir,resim,roman,öykü gibi ürünler kişisel bir
yaratma yapılandırmadır.Sözlü şiirde
yazıya geçirilmemişse bunu bulamayız.Ekler,çıkarmalar çoktur.Bu yönüyle tek
yaratıcısı yoktur.Bir çok kişinin katkıları vardır.Bu nedenle ilk
söylendiği gibi günümüze gelen deyişler
özgünlüğünü koruyarak günümüze
ulaşmıştır..
Halk şiir
geleneğimizde sevgililerin memesi elmaya, turunca benzetilir.Karacaoğlan bu
benzetmeleri aşmıştır.Uzun yıllar aynı şeylerin yinelenmesi bıkkınlık
yaratmıştır.Karacaoğlan bu tür benzetmeleri tekdüzelikten
çıkarmış,dinleyicilere usanç vermeden
yaratıcı gücünü kullanarak yeni söylemler geliştirir.
Yaratma gücü denilen şey de işte burada başlamaktadır.
Karacaoğlan’ın
yarinin memesi de turunçtur ama,Aydın
turuncudur,yada Yusuf elmasıdır. Sevgilinin dilini betimlerken ayrıcalığını
göstermeden edemez.Onun sevgilisinin
dili şeker değil Frenk şekeridir
Gördüğümüz gibi
tekdüzeliğin içine yaratıcı gücünü getirerek üstünlüğünü ortaya çıkarır.Böylece
sevgilisini yeni renklerle donatır.Yedi benlidir onun sevgilisi. Al kınalı
kekliktir.Körpe kuzudur, Çakır gözlü üveyiktir.Kaşlar arasında çifte benlidir.
Bu yeni renklendirmeler sevgilisini onun dizelerinin özgünlüğünü
somutlaştırır,gözümüze gönlümüze yerleştirir şiir geleneğini altüst ederek
başkaldırır.Deyişleriyle bir devrim yaratmıştır..
“Sabahtan uğradım ben bir güzele
Sabahtan uğradım yarin yurduna
Sabahtan uğradım
ben bir geline
Kalıplaşmış bir
görünüm içinde olsalar da değişik renkler içinde okuyana dinleyene yeni dünyaların kapısını açmış gibidir. Bu bir bakıma Osmanlı
aşık şiir geleneğine ve sosyal yapısına karşı bir direniş olarak kendini
gösterir.
Karacaoğlan der ki sözün doğrusu
Gökte melek yerde hüma yavrusu
Söyleyim ben sana sözün doğrusu
Soyunup koynuna girmeye geldim.
Kadını
soyutluktan çıkararak ete kemiğe bürünmüş,insanca gereksinimleri olan gerçek
bir varlık olduğunu ortaya koyar. Bunda başarılı da olmuş,kendinden sonra gelen
ozanların da çevrenlerini (ufuk) genişletmiştir. Ona gelinceye kadar yerleşik
düzene girmiş köylü aşıkların yaratıp geliştirdiği aşk şiirlerini
Orta Toros’larda göçebe yaşamı süren Türkmenlerin
kendilerine özgün toplum yapılarına aktarmış ve bu yolda bir çığır açmıştır.Karacaoğlan’ın
deyişleri gerçeği dile getirir..
Kadınları
betimlerken hayal ederek değil gerçek
yaşamında olduğu gibi somutlaştırarak anlatma yolunu açmıştır.Kadını
imgelerinde canlandırmadan,yayla yolunda,pınar başında,sabahın erken vaktinde
evlerinin önünde karşılaşmış görüşmüş konuşmuş dünya gözüyle bakmıştır onlara
.Onun için deyişleriyle bir devrim
Yaratmıştır diyoruz. O
devirde aşıklar, kadını dört duvar içinde,peçe altında hayal ederek
anlatmışlardı,
Bu dönüş biçimini
tersine çeviren Karacaoğlan,kadını gerçek durumlarıyla tanıtmaktadır.O kadınları
şöyle betimlemektedir:
“ İncedir beli, hilaldir kaşı-Ak elleri deste
deste güllüdür-Ala gözlerine sürmeler çekmiştir.-Zülfünü taramış dökmüştür bir
yana.-Salıvermiştir ince belin üstüne,-Salına salına varır köyüne-Yayladan
inerken görür güzelleri. Güvercin
topuklu keklik sekişlidir. onlar- hem ince bellidir, alma yanakları, kömür gibi karadır
gözleri-Dudakları kiraz gibidir-Güllerin üzerine yağan rahmet gibi al yanakları
domur domurdur. Onlara,”Ala gözlerini sevdiğim dilber”diyerek seslenir.Aşık
Ömer Karacaoğlan’ı “eski meseldir”diye küçümserken,kendini onun etkisinden
kurtulamamıştır. İşte örnekleri:
Coşkun sular gibi akar su isen
Ararlar bulurlar asıl soy isen
Karac-Oğlan.
Konar
–göçer Türkmenlerin arasında görülen serbestlik yaşam biçimlerinin özelliğinden
kaynaklanır.Kadın erkek her işte birlikte çalışırlar. Karacaoğlan’da görülen
belirgin özelliklerden birisi de içinde yaşadığı halkın zevkini yansıtmış olmasıdır.Orta
Toros’lar,(Taşeli yöresi,) büyük kentlerden
ve
Kentler arası yollardan uzak kalmıştır.Toprağı az dağı ve
taşı çok bir bölgedir.Bu nedenlerle yöreye dışarıdan göç olmadığı gibi bölgeden
dışarıya sürekli göçler olmuştur.Bunun
sonucu olarakta arı Türkmen dili Arapça ve Farsçanın etkisine girmemiştir.
Varlığını koruyan Türk dilini usta ozan deyişlerinde kullanarak işletmiş 21.yüz yıla bozulmadan gelmesinde önemli
katkılar yapmıştır.Hiç bir yabancı çizmesinin çiğnemediği bu topraklar, dilini
korumanın bilinciyle bu günlere gelmiştir Bu savaşta halk yanında Karacaoğlan’ı
ve Yunus Emre’yi bulmuştur
Karacaoğlan
üzerinde Öksüz Dede,Kul Mehmet ve Aşık Kerem’in izlerini görüyoruz.Kerem ile Aslı öyküsünün etkili
olması da olağan sayılmalıdır.Her
insanın çağında veya sonrasında olumlu olumsuz,az veya çok etkilenmemesi
olanaksızdır.
Önemli olan etkilenmenin sınırları ve sonuçlarıdır.
Ala gözlerine
kurban olayım
Ala gözlerine kurban olduğum
Ecelim
gelmeden öldürme beni . Şayedip aleme bildirme
beni
Öksüz
Dede
Karacaoğlan
Misali
cennettir evvel baharı Çıktım dağın
seyran eyledim
Açılır kırmızı
gülü Tuna’nın
Sallanır gider yolu Hama’nın
Öksüz Dede
Karacaoğlan.
Bu örneklerde
olduğu gibi Karacaoğlan üzerinde Öksüz Dede’nin etkileri gözden kaçmamıştır.Kim
bilir bu etkilenme belki de iki yanlıdır,karşılıklıdır.
Karacaoğlan
deyişlerinde orta Toros’larda yılın sekiz ayını yaylak olarak geçiren Yörük ve
yerleşik köylülerin geleneklerini,giyim kuşamlarını,günlük yaşayışlarını
yörenin söyleyiş özelliğine (şive) uygun biçimde dillendirmesi, onun şiirlerinin
belleklerde yaşatılmasında en önemli etken olmuştur.Gelmiş geçmiş yöre halkı
onun
kendilerinden birisi olduğunu bağırlarına basarak
yaşatmışlardır
Kent kültüründen
etkilenmemesi, dağ, yayla,oba, oymak çevresine bağlı kalışı dil ve anlatım yönüyle
arı Türkçe olması, divan ve tekke edebiyatından uzak kalması; doğa ve insan
sevgisini işlemesi onun ününün
yayılmasında etkili olmuştur.
Şiirlerini 6+ 5=11
ve 4+4=8 kalıbı içerisinde hece ölçüsünü kullanmıştır.Yöresel sözcükleri
başarıyla kullanması ona özgü bir yetenektir.
Deyişlerindeki
oluşum, deyiş ve yaratılış şekli, söyleyiş özelliğinin kendine özgü bir yöntemi
olduğunu görüyoruz. Bilindiği üzere halk ozanları eserlerini saz çalarak
izleyicilerin karşısında okur ve söylerler.
Kendi deyişlerinin yanında geçmişte yaşamış veya günümüzde
yaşamakta olan halk ozanlarının eserlerini de çalar ve söylerler. Bu çalışma
şekli halk ozanlarına özgü bir niteliktir.
Çok ün
yapanlarının arasında Yunus Emre, Pir Sultan Abdal ve Karacaoğlan öne çıkan
sanatçılardır.
Üçü de dünya ölçüsünde evrensel ozanlardır.
Yunus Emre garip ve günahsızların diliyle
konuşmuş Tanrı sevgisini gönüllere kazımaya çalışmış özü ve sözü değişmeyen
halk ve Hak ozanıdır.
Pir Sultan
AIbdal, düşünceleriyle insanları aydınlatmak isterken, ayakları yerden
kesilmiş, aslını ölene kadar gizlememiş bir ozandır.
Karacaoğlan’ın
yaşamı üzerindeki bilgilerimiz, sözlü anlatımlardan öteye geçmiyor. Onun
deyişlerinin doğru olarak yorumlanması sonunda gerçekler az da olsa ortaya
çıkacaktır. Aslında onun kendinin ürünü olan yani değişmeden bizlere ulaşan
deyişleri bu konudaki en önemli ipuçlarını verecektir.Onun ürünlerini
inceledikçe Orta Toroslar’ı, Taşeli yöresini onun deyişlerini okuyarak gezip
araştırınca gerçeklere biraz
daha yaklaştıklarını göreceklerdir. Doğal olarak bu yörenin
tarihi gelişimini, sosyal ve kültürel yapısını coğrafyasının da yakından
incelenmesi önemli olacaktır.
Deyişlerinde
kullandığı sözcükler Türkçe ve yöresel olması ilk göze çarpan özelliğidir. Anadolu’da
Arapça ve Farsçanın güçlü olduğu bir devirde onun deyişlerindeki sözcüklerin Türkçe olmasının
bir takım nedenleri olmalıdır. Bir cümleyle söylemek gerekirse yaşadığı bölge
kentlerden uzak, hiçbir yabancı çizmesinin girmediği bir yerdir. Hiç bir
etkilenme olmamıştır.
Şiirleri tek tek
incelendiği vakit benzer kalıpların geçtiği görülür. Saz şairleri için bu da
olağan ve uzun uzadıya düşünme,düzenleme olanağı yoktur. Dinleyicileri
çevresinde
Toplamıştır.
İşte o sırada
gerekli olan kalıpları yerine yerleştirecektir.Onun şiirlerini belleğine
alanlar canlı kaynak olarak bilgiler sunarken de benzer durumlar ortaya
çıkmaktadır.Halk ozanları deyişlerini yaratırken anlamla ilgili kalıplar içinde
bulunan : güzel- sevgili- gönül-felek vb. gibi kavramları dile getirişte ortak
kalıplardan yararlanırlar. Bu da onların, ”anlatma, oluşturma, deyiş ve yapış” tarzını
ortaya çıkarır.
Hazır söz
kalıplarından bir bölümü: “Evlerinin önü, yaylanın yolu,” çok görülen
kalıplardır.
Sıfat tamlaması
olarak : Kadir Mevlam, kahpe felek, Keten gömlek, deli gönül, Ala gözlü, ala
gözlüm, Yeşil ördek” gibi kalıplar sıkca
kullanılmıştır.
Üç sözcükten
oluşan söz kalıplarının başında:
“ Yüce dağ başı, Sabahın
seher vakti,şu dağın ardı” gibi söz kalıpları kullanılmıştır. Bu arada anlamlı
söz kalıplarının kullanılması sözlü yaratılarda önemli katkılar sağladığı
bilinir
“Şu dağın ardı, Sabahın
seher vakti, yüce dağ başı-Has bahçenin gülü” örneklerinde olduğu gibi
zincirleme tamlamalar da bulunmaktadır.
“ Yeşil ördek
yayılıyor çimende,” “yeşil ördek sulanıyor gölekte” “Ala gözlü benli dilber”
Adı geçen söz
kalıplarının anlamlı cümleler olduğu görülür.
Sabahtan uğradım
ben bir güzele –Ala gözlerini sevdiğim dilber-
Sabahtan uğradım yarin yurduna -Sabahtan uğradım ben bir geline
–Güvercin topuklu keklik sekişli –Ala gözlerini sevdiğim dilber-Güvercin
duruşlu keklik sekişli”
Karacaoğlan’ın
deyişlerine başlarken yeğlediği belirli dize kalıpları vardır. Bunların başında
:“Ala gözlerini sevdiğim dilber” kalıbıdır.
Ala gözlerini sevdiğim dilber Ala gözlerini sevdiğim
dilber
Yurtlarınız çayır çimen pınar mı? Her seher her sabah kalkta
bize gel
Yaz gelipte beş ayları dolunca Yaz gelipte beş ayları dolunca
Açılmış bahçenin gülleri güzel Bülbülün figanı gonca
gülünden
Karac-Oğlan. Dadaloğlu.
Evvel bahar yaz ayları gelince Evvel bahar yaz
ayları gelende
Akar boz bulanık kuru dereler Akar boz bulanık seli
Tuna’nın
Karac-Oğlan. Dadaloğlu.
Yukarıdaki dizeleri
okuyunca yinelenen kalıplar görüldüğü gibi, kalıpların değişikliğini görürsünüz
Karacaoğlan’daki kuru dereler dizenin sonu “kuru dereler” Deli Boran’da “seli
Tuna’nın” olduğunu görürüz.
Mustafa Ertaş
Doğrudan Doğruya